همشهری آنلاین- سیده زهرا عباسی: ال‌نینو دوباره به یکی از موضوعات مهم پیش‌بینی‌های اقلیمی تبدیل شده است؛ پدیده‌ای که با تغییر دمای سطح آب اقیانوس آرام استوایی می‌تواند الگوهای بارش و دمای هوا را در نقاط مختلف جهان تغییر دهد. اما آیا تقویت ال‌نینو به معنای زمستانی پربارش و سیلابی در ایران است؟ تجربه سال‌های گذشته چه می‌گوید و پیش‌بینی‌های اقلیمی امسال تا چه اندازه قابل اتکاست؟ احد وظیفه، مدیر مرکز ملی اقلیم و مدیریت خشکسالی در گفت وگوی ویژه خبری برنامه «پارک وی» در تلویزیون اینترنتی همشهری این باره صحبت کرد.
بازیگر پنهان آب و هوای جهان را بشناسید؛ ال‌نینو واقعا چیست؟
مدیر مرکز ملی اقلیم و مدیریت خشکسالی با بیان اینکه ال‌نینو یک پدیده تکراری در اقلیم زمین است، گفت: سامانه زمین ترکیبی از قاره‌ها و دریاهاست یعنی خود پوسته زمین و آب، به‌اضافه اتمسفری که اطراف زمین وجود دارد به‌خصوص آب‌وهوا؛ هر دو سیال و در حال حرکت و جنبش هستند. حرکت هوا سریع‌تر، اما آب هم نه به اندازه هوا، اما در تحرک است. با توجه به این تحرک، یک‌سری جریان‌های دریایی کم‌وبیش مشابه جریان‌های هوایی داریم که وابسته به میدان باد، دما و فشار روی دریا هستند.
احد وظیفه افزود: این جریان‌ها به‌گونه‌ای تغییر می‌کنند که هر چند سال یک‌بار، بخش شرقی اقیانوس آرام یا همان پاسیفیک که بین شرق آسیا و غرب آمریکا قرار می‌گیرد و بزرگ‌ترین اقیانوس کره زمین است، در بخش مرکزی تا شرقی گرم‌تر از حالت معمول می‌شود. در حالت عادی، منطقه غربی اقیانوس که جنوب شرق آسیا می‌شود، همواره گرم‌تر است؛ ولی برعکس، وقتی محدوده مرکزی تا شرقی گرم‌تر می‌شود، اصطلاحاً به آن ال‌نینو می‌گویند. این جابه‌جایی دمایی روی آب اقیانوس، الگوهای جوی را تغییر می‌دهد. بنابراین، با تغییر الگوهای جوی، الگوی بارش و دمای حاکم بر قاره‌ها به‌طور کلی تغییر می‌کند.
او با بیان اینکه با وقوع ال‌نینو به ویژه در مناطق حاره‌ای، در بخشی از آمریکای جنوبی یا جنوب شرق آسیا، در کشورهایی مثل فیلیپین، اندونزی و جزایر سوماترا، خشکسالی بسیار شدیدی حاکم می‌شود، ادامه داد: هرچقدر شدت ال‌نینو، یعنی نابه‌هنجاری دمای آب، بالاتر برود، جریان‌های بالاسو و پایین‌سو یا گردش‌هایی که روی اقیانوس آرام وجود دارند، تشدید می‌شوند. پهنه شرقی اقیانوس با بارش‌های فراوان‌تر مواجه می‌شود و در پهنه غربی اقیانوس، یعنی جنوب شرق آسیا، جریان‌های فرونشینی هوا شکل می‌گیرند. در آنجا آب سردتر می‌شود چون وقتی جریان هوا فرونشینی می‌کند، آب سردتر از عمق اقیانوس بالا می‌آید. در نتیجه، بارندگی در آن منطقه کاهش پیدا می‌کند و خشکسالی حاکم می‌شود. در حال حاضر هم در اندونزی و مناطق جزایر سوماترا آتش‌سوزی‌های بسیار گسترده‌ای داریم. در مقابل، در کشورهای آمریکای جنوبی مثل پرو و اکوادور، بارش‌های بسیار شدیدی رخ می‌دهد به‌طوری که حجم رودخانه‌ها چند برابر شرایط معمول شده است. این، در واقع، ویژگی ال‌نینو است. این پدیده هم باعث خشکسالی در برخی مناطق می‌شود و هم باعث پربارش شدن مناطق دیگر.
وظیفه با بیان اینکه لانینا فاز مخالف ال‌نینو است، گفت: در این حالت، برعکس ال‌نینو، منطقه غربی اقیانوس گرم‌تر از منطقه شرقی است. در ال‌نینو، شرق گرم‌تر از غرب می‌شود. در واقع، این جریان‌های نزولی و صعودی با این تغییر جابه‌جا می‌شوند و مناطق بارشی و خشک در فاصله چند هزار کیلومتری از هم قرار می‌گیرند.
ال‌نینو؛ تهدید واقعی یا جنجال کلیکی؟
مدیر مرکز ملی اقلیم و مدیریت خشکسالی در بخش دیگری از برنامه درباره «اخباری که این روزها درباره پدیده ال‌نینو و پیامدهایی که قرار است با آن مواجه شویم، واقعی است یا صرفاً خبری برای کلیک گرفتن؟» صحبت کرد و گفت: با توسعه رسانه‌های جمعی، به‌خصوص شبکه‌های اجتماعی، من فکر می‌کنم گاهی اوقات بزرگ‌نمایی صورت می‌گیرد. ولی از طرف دیگر، جنس این پدیده به‌گونه‌ای است که در برخی مناطق واقعاً سیل و خرابی ایجاد می‌کند. آن خبرها در شبکه‌های جهانی منتشر می‌شوند. به هر حال، ممکن است کسانی که در داخل مشغول به کار هستند، برداشتشان این باشد که اتفاقی که قرار است در آمریکای جنوبی بیفتد، در ایران هم رخ خواهد داد؛ مثلاً قرار است در ولیعصر خودمان هم چنین اتفاقی بیفتد.
احد وظیفه با بیان اینکه اقلیم‌ها متفاوت هستند، افزود: ما به‌طور مستقیم تحت تأثیر ال‌نینو قرار نداریم. به عبارتی، ال‌نینو به‌نوعی سبب تسهیل انتقال رطوبت به منطقه خاورمیانه، از جمله ایران، آسیای میانه و شرق آفریقا می‌شود، اما رفتار آن در مناطق مختلف یکسان نیست. در برخی مناطق، وقتی ال‌نینو رخ می‌دهد، مثل استرالیا خشکسالی حاکم خواهد شد. در اندونزی و فیلیپین هم می‌دانند که خشکسالی و کم‌بارشی رخ خواهد داد. هندی‌ها هم تقریباً از تابستان می‌دانند که اگر ال‌نینو وجود داشته باشد، بارش‌های تابستانی‌شان ضعیف خواهد بود و در نتیجه، برداشت برنجشان کاهش پیدا می‌کند. اما رفتار ال‌نینو در ایران به‌واسطه موقعیت جغرافیایی، مانند آن مناطق نیست. عوامل دیگری هم وجود دارند، به‌خصوص در فصل زمستان، که اثر ال‌نینو را تعدیل می‌کنند. بنابراین، گاهی اوقات در دوره ال‌نینو شاهد بارش‌های بسیار خوبی در کشور بوده‌ایم که بعضی وقت‌ها منجر به سیل شده‌اند؛ گاهی هم اتفاق خاصی نیفتاده و حتی بارش‌ها کمتر از شرایط معمول و نرمال بوده‌اند.
او به سابقه ال‌نینو در ایران اشاره و اظهار کرد: در گذشته چهار ال‌نینوی بسیار قوی داشته‌ایم. در دو مورد زمستان خوبی داشتیم و در دو مورد زمستان بسیار بدی را تجربه کردیم. از چهار ال‌نینوی قوی، در سه مورد پاییزها خوب بوده‌اند، اما یک مورد شرایط خوبی نداشته و با خشکسالی بسیار شدیدی مواجه بوده‌ایم. بنابراین، تاثیر ال‌نینو به عوامل دیگر هم بستگی دارد.
وظیفه تاکید کرد: اینکه صرفاً ال‌نینو را برای ایران بزرگ‌نمایی کنیم، کمی ناشیانه است، اما از طرف دیگر، نباید از آن غافل شویم. می‌توانیم از همین حالا یک‌سری اقدامات کم‌هزینه انجام بدهیم تا در صورت بروز سیل و بحران، خسارت کمتری متحمل شویم. به صورت کلی بد نیست آگاهی عمومی درباره این موضوع افزایش پیدا کند. در آن صورت، احتمالاً در سال‌های بعد کمتر پیش می‌آید که فکر کنند طوفانی که مثلاً امروز رخ داده، به این معناست که ال‌نینو از بالای سرمان رد شده است.
ماجرای عظیمیه کرج چه بود؟ پای ال‌نینو در میان است؟
حادثه سیلابی که مدتی پیش در عظیمیه کرج رخ داد و عکس‌ها و فیلم‌هایش منتشر شد، خیلی از مردم را نگران کرد. آیا این اتفاق ممکن است تکرار شود؟
احد وظیفه در پاسخ به این پرسش گفت: خیلی واضح بگویم، عظیمیه کرج اصلا ال‌نینو نبود. نمی‌شود یک رخداد منفرد را واقعاً به ال‌نینو یا هیچ پدیده دیگری نسبت داد. این پدیده‌ها در بستر بازه‌های زمانی طولانی‌تر قابل تعریف‌اند. بنابراین، نباید خط زمانی را نادیده بگیریم.
مدیر مرکز ملی اقلیم و مدیریت خشکسالی افزود: بارش استانبول را هم مانند عظیمیه کرج نمی‌توان به ال‌نینو نسبت داد. ۱۷ شهریور امسال را در نظر بگیرید. در مازندران، طی ۸ تا ۹ ساعت، بسیاری از مناطق ساحلی بیش از ۱۵۰ میلی‌متر بارندگی دریافت کردند در حالی که بارش استانبول حدود ۵۰ تا ۱۰۰ میلی‌متر بود. نمی‌توانیم این رخدادها را به ال‌نینو نسبت بدهیم. اما به‌طور کلی، وقتی زمینه انتقال رطوبت فراهم‌تر می‌شود، باید احتمال رخداد چنین پدیده‌هایی را جدی‌تر از شرایط معمول در نظر بگیریم.
وظیفه با بیان اینکه این شرایط با پیش‌بینی‌های روزانه و هفتگی اطلاع‌رسانی می‌شوند، اظهار کرد: از یک یا دو هفته قبل، و سپس روزبه‌روز، تحولات یک سامانه جوی اطلاع‌رسانی و درباره آن هشدار داده می‌شود. این هشدارها مکمل سناریویی هستند که از قبل تدوین شده است. پیش‌بینی‌های فصلی یک سناریو در اختیار ما قرار می‌دهند؛ سناریویی که احتمالی است. مثلاً مشخص می‌کند پاییز ما گرایش به کم‌بارشی و خشکی دارد یا به سمت ترسالی می‌رود، یا اینکه شرایط معمول خواهد بود. این پیش‌بینی‌ها احتمالی‌اند، نه قطعی. بنابراین، نباید ال‌نینو را با سیل معادل بگیریم و حتماً هم نباید آن را با ترسالی برابر بدانیم. البته احتمال برخی شرایط بیشتر می‌شود. در سال‌هایی که ال‌نینو حاکم بوده، در بسیاری از موارد، به ویژه در پاییز، بارندگی در اغلب مناطق ایران گرایش به شرایط مطلوب داشته است. در حال حاضر، بارندگی‌های ما تقریباً در شرایط نرمال و حتی بیش از نرمال است؛ البته با توجه به آنچه تاکنون تجربه کرده‌ایم. اساساً در مهرماه بارش زیادی نداریم و بارش‌های جدی ایران به‌تدریج از آبان‌ماه آغاز می‌شوند.
چرا همیشه در سیل غافلگیر می شویم؟
مدیر مرکز ملی اقلیم و مدیریت خشکسالی غافلگیری در سیل را نتیجه دو عامل دانست و گفت: بخشی از این غافلگیری‌ها به رعایت نکردن شرایط ایمنی برمی‌گردد. مثلاً فرض کنید سیل آمده و به فردی گفته‌اند که از مسیر عبور نکند، اما او با خودروی شاسی‌بلندش می‌گوید ماشینم رد می‌شود، وارد مسیر می‌شود و سیل او را با خود می‌برد. یا کسی با موتورسیکلت وارد مسیر سیلاب می‌شود و گرفتار می‌شود. این اتفاق‌ها به دست‌کم گرفتن سیل برمی‌گردد. بخش دیگر ماجرا به تغییرات ناخوشایندی مربوط می‌شود که در محیط زیست و محیط طبیعی زندگی‌مان ایجاد کرده‌ایم.
احد وظیفه توضیح بیشتری داد و افزود: توپوگرافی عظیمیه کرج را در نظر بگیرید. شهر در شیب کوه ساخته شده و به سمت بالا گسترش پیدا کرده است. اساساً از نظر فنی، ایجاد شهر در چنین منطقه‌ای با محدودیت‌های جدی مواجه است. وقتی در منطقه کوهستانی باران می‌بارد، میزان بارندگی معمولاً از دشت بیشتر است؛ این همان اثر کوهساری است. در منطقه‌ای که باران بیشتری می‌بارد، باید اجازه بدهیم زمین آب را جذب کند. اما ما آنجا را آسفالت کرده‌ایم، خیابان‌ها را به دره‌ای متصل کرده‌ایم که در واقع خروجی طبیعی سیلاب است. آب باید از کجا عبور کند؟ چاره‌ای ندارد جز اینکه وارد خیابان شود. در حالت عادی، نباید بارش به سیلاب تبدیل شود، اما وقتی ما شهرسازی کرده‌ایم، شیب ایجاد کرده‌ایم، زمین را آسفالت کرده‌ایم و محوطه‌سازی انجام داده‌ایم، آب جایی برای نفوذ ندارد و به روان‌آب تبدیل می‌شود. وقتی هم که جاری شد، مسیر دیگری برای عبور ندارد و وارد خیابان می‌شود.
او سیل را حاصل یک پدیده جوی و تعامل آن با محیط اطراف دانست و اظهار کرد: اگر ۱۰۰ میلی‌متر باران در دشت گیلان ببارد، ممکن است اتفاق خاصی نیفتد، اما اگر ۱۰۰ میلی‌متر باران در شمال تهران ببارد، مطمئناً احتمال تلفات وجود دارد.
وظیفه توضیحات بیشتری درباره تهران داد و تصریح کرد: در این کلانشهر با جمعیت بالا، رودخانه‌ها را در نظر بگیرید. معمولاً رودخانه‌ها، به‌خصوص در مسیر طبیعی خود، پیچ‌وخم دارند. آب که جاری می‌شود، به چپ و راست می‌پیچد و سرعتش کاهش پیدا می‌کند. گل‌ولای، شن و سنگ هم به‌تدریج ته‌نشین می‌شوند و سرعت آب تا پایین‌دست کاهش می‌یابد. متأسفانه اما در تهران دو رودخانه کرج و جاجرود از سرشاخه‌ها تا پایین‌دست در بسیاری از قسمت‌ها با دیوار باغ‌ها و ویلاها محصور شده‌اند. در نتیجه، رودخانه به یک کانال تبدیل شده است؛ کانالی که نمی‌تواند سرعت آب را کاهش دهد. از طرف دیگر، سطح زمین‌هایی که ساخته شده‌اند، دیگر قابلیت جذب آب را ندارند و آب سرازیر می‌شود. ممکن است یک بارش متوسط به‌تنهایی سیل ایجاد نکند، اما به دلیل دخالت‌هایی که در طبیعت انجام داده‌ایم، همان بارش متوسط هم به سیلاب تبدیل شود.
مدیر مرکز ملی اقلیم و مدیریت خشکسالی بخش دیگری از دستکاری در محیط اطراف در کشور را به مراتع، به‌خصوص مناطق شیب‌دار مربوط دانست و گفت: رفت‌وآمد زیاد دام باعث می‌شود خاک مراتع فشرده و نفوذپذیری آن کم شود. به‌ویژه پس از فصل خشک، اگر باران ببارد، آب به‌خوبی در زمین نفوذ نمی‌کند و روان‌آب ایجاد می‌شود. این عوامل، سیل را تشدید می‌کنند و باعث خرابی می‌شوند. همچنین، گاهی پل‌سازی غیراستاندارد انجام می‌شود یا در بستر رودخانه دیوار می‌کشند. برای مثال، وقتی برای حیاط‌سازی ۱۵ متر از بستر رودخانه را دیوارکشی می‌کنند، شرایط تخریبی ایجاد می‌شود.
ال‌نینو خشکسالی را جبران می‌کند؟
مدیر مرکز ملی اقلیم و مدیریت خشکسالی این صحبت که ال‌نینو خشکسالی را جبران می‌کند را اشتباه دانست و گفت: نباید دلمان را به بارش‌های خوب خوش کنیم. امیدوارم بارش‌های بسیار خوبی داشته باشیم اما ما از قبل حساب بانکی‌مان را تا حد زیادی خالی کرده‌ایم. آن‌قدر از منابع آب زیرزمینی برداشت کرده‌ایم که در بسیاری از مناطق، منابع عملاً تخلیه شده‌اند و دشت‌ها به محدوده‌های ممنوعه و بحرانی تبدیل شده‌اند. از طرف دیگر، هر روز هم بیشتر و بیشتر برداشت می‌کنیم.
احد وظیفه در این باره به تهران اشاره کرد و افزود: تهران را در نظر بگیرید. هر سال تعدادی چاه عمیق حفر می‌شود تا آب مورد نیاز تأمین شود. آب از جاهای دیگر هم منتقل می‌شود، اما دیگر فرصت و ظرفیت چندانی باقی نمانده است. طالقان را هم برای انتقال آب به کار گرفته‌ایم؛ دیگر نمی‌توانیم یک طالقان دیگر داشته باشیم که همین کار را برایمان انجام بدهد. بنابراین، مسیر مشخص است. حتی اگر فرض کنیم یک سال بارش خوبی داشته باشیم، بارش یک‌ساله نمی‌تواند کمبودهایی را که طی ده‌ها سال ایجاد کرده‌ایم، جبران کند.
او با بیان اینکه دشت‌های استان تهران سالانه دو متر فرونشست دارند، تصریح کرد: میزان فرونشست در مجموعه دشت تهران و کرج حدود نیم متر در سال اعلام شده است. نیم متر در سال، رقم بسیار بزرگی است. این وضعیت نگران‌کننده‌تر از آن است که صرفاً امیدوار باشیم بارش تهران در یک سال ۲۰، ۳۰ یا حتی ۵۰ درصد افزایش پیدا کند و پاسخگوی کمبودها باشد.
وظیفه نکته دیگری را مطرح کرد و آن، نداشتن افق روشن برای سال‌های بعد بود. او گفت: اقلیم زمین گرم‌تر شده است. قاره‌ها به‌طور متوسط نسبت به عصر پیشاصنعتی حدود سه درجه گرم‌تر شده‌اند. این گرمایش باعث تغییر الگوهای جوی شده و تغییر الگوهای جوی، الگوی بارش را هم تغییر داده است. روند بارش در کشور ما هم به‌طور میانگین کاهشی است و در مقابل، روند دما به‌شدت افزایشی است. هر دوی این عوامل دسترسی به آب را کاهش می‌دهند؛ دمای بالاتر تبخیر را بیشتر می‌کند و از طرف دیگر، بارش کمتری دریافت می‌کنیم. این شرایط واقعاً نگران‌کننده است.
مدیر مرکز ملی اقلیم و مدیریت خشکسالی ادامه داد: برخی شهرهای ما به‌هیچ‌وجه وضعیت مناسبی ندارند؛ شاید تهران بدتر از همه باشد. مشهد هم همین‌طور است. اصفهان هم سال‌هاست در صدر اخبار قرار دارد و اراک نیز با مشکلاتی مواجه است. اینها شهرهایی هستند که میلیون‌ها نفر جمعیت دارند و تصمیم‌گیری درباره آنها کار ساده‌ای نیست.
چرا تهران شرایط بدتری نسبت به همه شهرها دارد؟ وظیفه در این باره توضیح داد: دلیلش این است که تهران ۱۵ میلیون نفر جمعیت دارد و روزبه‌روز هم جمعیتش بیشتر می‌شود. اگر جمعیت یک شهر یک یا دو میلیون نفر بود، برنامه‌ریزی برای آن ساده‌تر از برنامه‌ریزی برای ۱۵ میلیون نفر بود. از این جهت می‌گویم تهران وضعیت بسیار دشواری دارد. البته از نظر منابع آب، دشت مشهد هم وضعیت بدتری دارد؛ چون از طرف دیگر، طالبان اجازه نمی‌دهد آب از سد دوستی، که یکی از مهم‌ترین منابع تأمین آب بوده، به‌درستی وارد شود. خشکسالی سال گذشته هم در مجموع، ششمین سال خشکسالی در دشت خراسان و فلات مرکزی بوده است. استان تهران هم همین‌طور. اگر دوره خشکسالی بعدی به‌جای شش سال، هفت سال طول بکشد، چه کسی می‌تواند چنین وضعیتی را تصور کند؟ باید دقت کنیم که وضعیت فعلی ما مانند شش سال پیش نیست. آن زمان منابع بیشتری داشتیم. طی این شش سال، به‌طور مداوم از دشت‌ها برداشت کرده‌ایم. بنابراین، اگر چنین سناریویی دوباره تکرار شود، توان تأمین آب ما به‌مراتب کمتر خواهد بود. آب چیزی نیست که بتوانیم با آن شوخی کنیم.
سیل و خشکسالی دو روی یک سکه‌اند
وقتی خشکسالی رخ می‌دهد، زمین خشک و سفت می‌شود. این مسئله می‌تواند به‌دلیل وضعیت مراتع و رفت‌وآمد بسیار زیاد دام باشد؛ دام‌ها مرتب باید حرکت کنند تا چیزی برای خوردن پیدا کنند. از طرف دیگر، فرونشست زمین یکی از مشکلاتی است که نفوذپذیری خاک را کاهش می‌دهد. در نتیجه، زمین مستعد ایجاد روان‌آب می‌شود. این یکی از دلایل مهمی است که به گفته مدیر مرکز ملی اقلیم و مدیریت خشکسالی، باعث می‌شود گاهی یک بارش متوسط، وقتی با زمین سفت و کم‌نفوذ مواجه می‌شود، به روان‌آب و متأسفانه سیل تبدیل شود.
احد وظیفه با بیان اینکه دخالت‌هایی هم که در شکل رودخانه‌ها انجام داده‌ایم، مزید بر علت می‌شوند، افزود: همچنین هر یک درجه افزایش دما، ظرفیت نگهداری رطوبت هوا را حدود هفت درصد افزایش می‌دهد. یعنی اگر دما از ۱۹ به ۲۰ درجه برسد، مقدار رطوبت یا بخار آبی که جو می‌تواند در خود نگه دارد، نسبت به قبل حدود هفت درصد افزایش پیدا می‌کند. در نتیجه، وقتی با جوی گرم‌شده مواجه هستیم، اگر رطوبت از جایی، مثلاً از سطح دریا، تأمین و منتقل شود، جو می‌تواند پیش از اشباع شدن، بخار آب بیشتری را در خود نگه دارد. حالا اگر شرایط بارشی هم فراهم باشد، امکان ریزش ناگهانی بارش‌های شدید افزایش پیدا می‌کند و این موضوع می‌تواند به سیلاب منجر شود. شاید یکی از مهم‌ترین دلایلی که سیل استانبول رخ داد، همین باشد؛ به هر حال، دمای بالا، تغذیه رطوبتی مناسب به‌دلیل نزدیکی به دریا و فراهم بودن شرایط جوی می‌تواند باعث شود بارش ناگهان شدت بگیرد و شاهد چنین اتفاق‌هایی باشیم.
او در پایان صحبت‌های خود گفت: می‌توانیم از قبل یک‌سری اقدامات انجام دهیم؛ برای مثال، اقدامات آبخیزداری انجام دهیم، رودخانه‌ها را لایروبی کنیم و ساخت‌وسازهایی را که وارد حریم رودخانه‌ها شده‌اند، اصلاح کنیم. این اقدامات احتمال خسارت را کاهش می‌دهند. اما باید بپذیریم که با تغییر اقلیم و اتفاقاتی که در دنیا رخ داده، کم‌وبیش شاهد چنین رویدادهایی هستیم. از هر جای دنیا خبرهایی درباره آتش‌سوزی، سیل، خشکسالی شدید و امواج گرمایی بسیار شدید و کشنده منتشر می‌شود. در اسپانیا، آمریکا و بسیاری از مناطق دیگر دنیا، چنین رخدادهایی را در همین مدت اخیر دیده‌ایم.
نظر شما